Kununua mali Zanzibar ukiwa mgeni au Mzanzibari wa diaspora

Ardhi yote ya Zanzibar ni ardhi ya umma, iliyokabidhiwa kwa Rais chini ya Sheria ya Umiliki wa Ardhi ya mwaka 1992. Kwa maana hiyo, hakuna mtu, mwenyeji au mgeni, anayemiliki ardhi moja kwa moja milele. Kinachomilikiwa ni haki ya kutumia ardhi kwa muda maalum.

• Wazanzibari hupata haki ya kukalia (right of occupancy).
• Raia wa kigeni hupata ukodishaji (lease) wa hadi miaka 99, kwa kawaida kwa vipindi vya miaka 33.

Kwa mnunuzi wa kigeni kuna njia mbili za kisheria:

1. Nyumba ya ghorofa, nyumba ya safu au vila ndani ya mradi ulioidhinishwa na ZIPA (Mamlaka ya Uwekezaji Zanzibar), chini ya Sheria ya Kondominiamu ya mwaka 2010. Hii ndiyo njia ya kawaida na rahisi zaidi.
2. Ukodishaji wa ardhi au mali nzima kwa ajili ya uwekezaji ulioidhinishwa, kupitia ZIPA na Kamisheni ya Ardhi. Huchukua muda zaidi na inafaa kwa wanaojenga mradi wao wenyewe.

Kuwa makini sana na ofa ya kununua kwa jina la mwenyeji, au makubaliano ya mdomo na mmiliki binafsi nje ya njia hizi. Kitu kikienda vibaya, huna kinga yoyote ya kisheria.

Wanunuzi wa diaspora: Kama wewe ni raia wa Zanzibar au Tanzania unayeishi nje, unanunua kama raia. Tanzania hairuhusu uraia pacha, kwa hiyo kama umechukua uraia wa nchi nyingine kwa kawaida utahesabiwa kama mnunuzi wa kigeni. Mipango maalum kwa diaspora imejadiliwa, kwa hiyo niulize hali ilivyo sasa kabla ya kupanga kwa kuitegemea.

Kununua nyumba ndani ya mradi ulioidhinishwa. Mwendelezaji tayari ana vibali vya mradi. Unanunua hati ya nyumba (unit title) ambayo husajiliwa kwa jina lako, inaweza kuuzwa, kurithiwa na kuwekwa rehani. Hakikisha mradi umeidhinishwa kweli: omba cheti cha ZIPA cha mwendelezaji na ukithibitishe.

Kukodishwa ardhi au vila. Wewe, au kampuni utakayoisajili, mnaomba Cheti cha Uwekezaji ZIPA pamoja na mpango wa mradi. Bodi ya Uhamisho wa Ardhi lazima iidhinishe muamala, na ukodishaji hutolewa kupitia Kamisheni ya Ardhi. Njia hii huchukua miezi, si wiki.

Ukaazi. Kununua nyumba ndani ya mradi ulioidhinishwa yenye thamani inayozidi kiwango cha chini (kwa sasa inaripotiwa kuwa USD 100,000) kunaweza kukuwezesha wewe, mwenzi wako na wategemezi wako kuomba kibali cha ukaazi. Masharti na viwango hubadilika, kwa hiyo thibitisha na ZIPA na Idara ya Uhamiaji kabla ya kutegemea hili.

Utakutana na nyaraka za aina tofauti, na ni vizuri kujua ipi unapewa:

• Haki ya kukalia (right of occupancy): inamilikiwa na Wazanzibari. Mgeni hawezi kuichukua moja kwa moja.
• Ukodishaji wa Serikali (government lease): hutolewa kwa muda maalum (miaka 33, 66 au hadi 99) pamoja na masharti.
• Hati ya nyumba ya kondominiamu (unit title): hati yako ya nyumba moja ndani ya mradi ulioidhinishwa, pamoja na sehemu ya maeneo ya pamoja.

Hati yoyote ile, uliza maswali haya:

• Zimebaki miaka mingapi kwenye ukodishaji, na masharti ya kuuhuisha ni yapi?
• Matumizi gani yanaruhusiwa: makazi, utalii au biashara?
• Kuna masharti ya uendelezaji, kama muda wa mwisho wa kujenga?
• Kodi ya ardhi ya mwaka ni kiasi gani, na imelipwa hadi sasa?
• Kwa nyumba ya mradi: gharama za huduma ni kiasi gani, na nani anasimamia maeneo ya pamoja?

1. Chagua na tembelea. Tembelea mwenyewe, au nikuonyeshe kwa video ya moja kwa moja.
2. Chagua mwanasheria wako. Awe anatambulika Zanzibar na akufanyie kazi wewe, si muuzaji wala mwendelezaji.
3. Upekuzi rasmi (official search). Thibitisha kwenye masjala ya ardhi nani anamiliki hati, na kama kuna rehani, zuio au mgogoro wowote.
4. Uthamini huru. Jua thamani halisi ya mali kabla ya kukubaliana bei.
5. Mkataba wa mauzo. Mwanasheria wako aupitie kabla ya kusaini. Lipa kupitia akaunti ya wateja ya mwanasheria au akaunti rasmi ya mradi ya mwendelezaji, kamwe usilipe kwenye akaunti ya mtu binafsi.
6. Vibali. ZIPA na, inapohitajika, Bodi ya Uhamisho wa Ardhi.
7. Ushuru na usajili. Lipa ushuru wa stempu na ada, kisha sajili ukodishaji au hati ya nyumba kwa jina lako.
8. Makabidhiano. Chukua nyaraka halisi, funguo, stakabadhi za kodi ya ardhi na akaunti za huduma kama maji na umeme.

Nyumba iliyokwisha kujengwa ndani ya mradi ulioidhinishwa inaweza kukamilika ndani ya wiki kadhaa. Ukodishaji wa ardhi au vila kwa kawaida huchukua miezi kadhaa.

Usilipe kianzio mpaka uwe umeona na kuhakiki:

• Hati au mkataba wa ukodishaji wa muuzaji, pamoja na matokeo ya upekuzi rasmi yanayolingana nayo
• Ramani ya upimaji, pamoja na alama za mipaka (beacons) ulizoziona mwenyewe eneo husika
• Uthibitisho wa kodi ya ardhi unaoonyesha hakuna deni
• Kibali cha ujenzi na michoro iliyoidhinishwa, pamoja na ya upanuzi wowote
• Kwa mradi: cheti cha ZIPA cha mwendelezaji na usajili wa kampuni
• Utambulisho wa muuzaji, au azimio la kampuni linaloruhusu mauzo
• Uthibitisho kwamba hakuna mgogoro: uliza pia majirani na Sheha wa eneo
• Kwa nyumba zinazouzwa kabla ya kujengwa: ratiba ya malipo inayofuata hatua za ujenzi, na nini kitatokea mradi ukichelewa

Muuzaji akikataa kukuonyesha nyaraka, hilo ndilo jibu lako.

Kwa makadirio, panga bajeti ya takriban asilimia 3–7 juu ya bei kwa gharama za ununuzi. Kiasi halisi kinategemea mali na njia unayotumia. Gharama kuu ni:

• Ushuru wa stempu wa uhamisho
• Ada za usajili na vibali: masjala ya ardhi, pamoja na ZIPA na Bodi ya Uhamisho wa Ardhi pale zinapohusika
• Ada ya mwanasheria wako
• Ada za uthamini na upimaji
• VAT kwa baadhi ya nyumba mpya zinazonunuliwa kutoka kwa waendelezaji, kwa hiyo uliza kama bei imejumuisha VAT

Ukishamiliki mali, utaendelea kulipa:

• Kodi ya ardhi ya kila mwaka kwa Serikali
• Kodi ya majengo na gharama za huduma kwa nyumba zilizo ndani ya mradi
• Kodi ya mapato ya kodi ya nyumba ukiipangisha

Omba kila gharama kwa maandishi kabla ya kujifunga. Naweza kukupa makadirio kwa mali mahususi.

Kama unaishi nje ya nchi, nikiwa hapa naweza:

• Kukuonyesha mali kwa video ya moja kwa moja, pamoja na mazingira na barabara ya kufika
• Kukupa uthamini huru kama mthamini aliyesajiliwa kikamilifu, ili ujue kama bei ni ya haki
• Kuhakiki nyaraka kwenye masjala na kukuonyesha chochote kisicholingana
• Kushirikiana na mwanasheria wako katika vibali na usajili
• Kutembelea miradi inayojengwa na kukutumia taarifa za maendeleo kabla ya kila malipo

Kama huwezi kusafiri kwa ajili ya kusaini, mwanasheria wako anaweza kuandaa hati ya uwakilishi (power of attorney), itakayosainiwa mbele ya mthibitishaji (notary) huko unakoishi na kuhalalishwa kutumika Tanzania.

Kanuni moja inakulinda kuliko zote: kamwe usitume pesa kwa sababu ya barua pepe au ujumbe pekee. Thibitisha taarifa za benki kwa simu na mtu unayemfahamu, na lipa tu kwenye akaunti ambazo mwanasheria wako amezihakiki.